O projekcie   Len    Uprawa i obróbka lnu    Bioróżnorodność   Bajki o lnie   Galeria   Słownik   Piśmiennictwo

Len (Linum usitatissimum)

Len jest niewątpliwie jedną z pierwszych roślin udomowionych przez człowieka. Roślina ta pochodzi prawdopodobnie z obszarów śródziemnomorskich. Ze źródeł historycznych wynika że len uprawiano już ponad 6000 lat temu. Ok. 3000 tys. lat p.n.e. uprawiany był w starożytnym Babilonie, o czym świadczą tkaniny lniane odnalezione w grobowcach z tej epoki. 650 lat p.n.e. Hipokrates pisze o stosowaniu siemienia lnianego na dolegliwości układu pokarmowego, a Teofrastus zaleca siemię lniane na dokuczliwy kaszel. W I wieku naszej ery Tacyt wysławia właściwości lnu. W średniowieczu medycy aplikowali siemię lniane na podobnie dolegliwości, zaś olej lniany miał mieć właściwości antysklerotyczne. Płótno lniane ze względu na bardzo dobre właściwości higieniczne (przewiewność, dobra chłonność) od dawna stosowane było do opatrywania ran, jako bielizna lecznic, potem szpitali. Tkanina lniana jako jedyna ulega wybieleniu z czasem, co zaobserwowano już w starożytności.

Dane botaniczne

Len zwyczajny, Len pospolity;
Linum usitatissimum L.

Rodzina: Lnowate Linaceae

Roślina roczna 30-70 cm wys.; liście skrętoległe, lancetowate; kielich 5-działkowy; korona o 5 jasnoniebieskich lub białawych płatkach; pręcików 10 (w tym 5 prątniczków), słupek 1; owocem jest 10-nasienna torebka; nasiona jajowate, spłaszczone, brunatne. Pochodzi prawdopodobnie od lnu wąskolistnego (Linum angustifolium Huds.) rosnącego w Europie Zachodniej i Południowej, w Azji Mniejszej, na Kaukazie i w Afryce Północnej; nie jest znany w stanie dzikim, uprawiany w dwóch odmianach, uważanych przez niektórych systematyków za odrębne gatunki:
a) Len samosiej [var. crepitans Schubl., syn.: Linum crepitans (Boenningh'.) Dum., Linum dehiscens subsp. crepitans Vavil., Linum usitatissimum L. α dehiscens Neilr.] o łodydze w górze silnie rozgałęzionej, torebkach pękających i nasionach jasnobrunatnych. Uprawiany w Polsce (mało), na Półwyspie Pirenejskim, w Niemczech, Austrii, Rosji i na Dalekim Wschodzie. Roślina włóknodajna i oleista. b)Len zwyczajny (var. vulgare Schubl., syn.: Linum sativum Hasselqu., Linum indehiscens Vavil. et Ell., Linum usitatissimum var. indehiscens Neilr.) o owocach nie pękających i nasionach ciemnobrunatnych. Uprawiany w Europie, Azji, Afryce Północnej i Zachodniej, Ameryce Północnej i Południowej oraz w Australii. Formy krótkopędowe, wielkonasienne uprawiane głównie jako rośliny oleiste, długopędowe zaś, drobnonasienne jako rośliny włóknodajne; otrzymano również formy pośrednie - włóknodajnooleiste.


Len jako roślina użytkowa
Z lnu pozyskuje się nasiona , włókno, olej, paździerze oraz makuchy i plewy.
Włókno używano jako nić lnianą, do przędzenia tkanin, zarówno delikatnych koszulowych, jak i prześcieradeł, ręczników. Z paździerzy wykonywano sznury, oraz płótno na worki, lub wykorzystywano jako materiał uszczelniający.
Nasiona (zwane siemieniem lnianym)które zawierają od 54 do 45 % tłuszczu i ok. 23 % białka wykorzystuje się jako lekarstwo, pożywienie i paszę dla zwierząt. Wytłoczony z nasion olej jest jadalny, służy też do wyrobu pokostu, kitu, do produkcji linoleum, mydła. Wytłoki stanowią wartościową paszę.
Olej lniany w gospodarstwach domowych wykorzystywany był w kuchni, szczególnie podczas dni postnych. Wykorzystywano go także jako olej techniczny.

Właściwości techniczne rośliny
Lny włókniste są ubogie w nasiona, lny oleiste odwrotnie mają dużo nasion, a mniej włókna. W grupie lnów włóknistych spotykamy duże różnice:
     a) Lny biało kwitnące dają włókno bardziej grube niż niebiesko kwitnące.
     b) Wśród lnów biało i niebiesko kwitnących mamy osobniki wcześniej lub później dojrzewające, a w związku z tym różnie zachowujące się w procesie roszenia i moczenia.

DŁUGOŚĆ:
- Zawartość włókna w nieroszonej, suchej i odziarnionej łodydze wynosi od 16 do 19 %.
- Procent zawartości włókna należy zawsze obliczać w stosunku do suchej masy, tj. w stosunku do ciężaru łodyg absolutnie suchych.
- Na podstawie długości roślin włóknodajnych dzielimy słomę na 3 grupy:
     a) słomę o dł. technicznej >45 cm
     b) słomę pakulaną o dł. technicznej od 30 do 45 cm
     c) słomę nie nadającą się na surowiec włókienniczy o dł. <30 cm
- "Długość techniczna" jest to długość rośliny lnu mierzona od szyjki korzeniowej do pierwszego górnego odgałęzienia.
- W odgałęzieniach i szypułkach nasiennych ilość włókna jest minimalna. Włókno z tej części łodygi lnu jest trudne do oddzielenia.
- Końce szypułek przy podstawie torebek nasiennych przy niedostatecznym wyroszeniu i obróbce przechodzą do włókna tworząc w lnie trzepanym tzw. "twardą główkę". Dobry len włóknisty odznacza się krótką wiechą. Luźna i długa wiecha obniża wartość surowca.

BARWA
Barwa jasnożółta, jasnozielona, seledynowa (tzw. czyżykowata) świadczy o tym, że rośliny:
- zostały zebrane w okresie pogody:
- pochodzą z plantacji wcześnie sianych, a więc miały najkorzystniejsze warunki do dobrego wykształcenia włókna, zawartość włókna w takiej łodydze jest wysoka
- zostały zebrane w czasie najbardziej odpowiednim, tzn. w okresie wczesnej dojrzałości żółtej: roślina nie zdążyła jeszcze zdrewnieć; włókna pochodzące z takich roślin są miękkie, delikatne, sprężyste i dobrze zachowują się podczas dalszych procesów obróbki
- wyrosły na glebie nie przenawożonej azotem
Barwa zielona świadczy o tym, że plantacja miała za dużo pokarmów azotowych, komórki włókna są luźne, grube. Podczas moczenia len taki będzie podlegał silnej fermentacji i wyda włókno o kolorze zielonkawym, trudnym do bielenia i barwienia. Barwa świadczy również o późnym siewie. Późno siane lny zachowują barwę zieloną i zawierają mniejszy procent włókna. Barwy brunatne w różnych odcieniach świadczą o późnym zbiorze lnu. Proces lignizacji posunął się daleko, włókno jest kruche, łamliwe, trudno podzielne, mało włókna długiego, dużo pakuł, roszenie będzie następowało o wiele dłużej. Może być porażony rdzami fusarium.

ŁODYGA Łodyga powinna być równa i gładka, nie powinno być na niej zgrubień lub kolanek, które mogą pochodzić od uszkodzeń mechanicznych w okresie wzrostu. W tych miejscach w czasie przerobu pasma włókien mogą się przerywać.

do góry
"Jak to ze lnem było - ochrona bioróżnorodności i tradycji"
projekt realizowany przez  Pracownię Architektury Żywej, sfinansowany ze środków  GEF/SGP